МЕРИТОКРАТСКА ЕРОЗИЈА

Во секое општество постои момент кога компетентноста престанува да биде предност, а незнаењето станува привилегија. Кај нас, тој момент одамна е надминат. Денес, функционално некомпетентните не се случаен пропуст, туку последица на подлабок процес: системско разградување на стручноста, каде лојалноста значи повеќе од знаењето, а просечноста има поголема шанса да биде наградена од извонредноста.

Оваа појава - меритократска ерозија - не започнува драматично. Таа тивко се вгнездува во институциите преку „привремени“ решенија, импровизирани кадровски избори и нормализирање на нестручноста како „флексибилност“. Но, кога еднаш ќе се утврди, постанува правило. А кога просечноста ќе стане норма, тогаш проблем не се поединечните грешки - проблем е системот кој ги произведува.

Посебно е забележлива таму каде што треба да биде најмалку видлива: во јавниот сектор и правосудството. Кога на позиции од јавен интерес се поставуваат луѓе без основни знаења, без аналитичка дисциплина, без професионални навики - ние не добиваме само нефункционална администрација. Го добиваме најлошиот можен исход: институции кои ја репродуцираат сопствената слабост. Во таков амбиент, компетентниот станува пречка, а некомпетентниот станува решение. Тоа не е дефект на системот; тоа е систем дизајниран да продуцира дефекти.

Во оваа атмосфера, знаењето ја губи вредноста. Трудот се сведува на наивност. Талентот станува товар. Многу од оние кои вредат - независните професионалци, луѓето со интегритет, стручност и автономна мисла - тивко се повлекуваат. Не затоа што им недостига храброст, туку затоа што системот ги исцрпува, ги игнорира или ги маргинализира. Наместо да се борат за место во нездрав екосистем, тие градат сопствени оази: истражување, проекти, научни трудови, организации, иницијативи.

Токму тие независни професионалци се последната одбрана од целосната институционална ерозија. Иако малубројни, нивното постоење докажува дека меритократијата не исчезнала - туку е турната на периферијата, далеку од позициите каде би требало да биде центар. Тие ја носат онаа тивка, ненаметлива, но суштинска борба за нормалност, квалитет и професионализам.

Затоа денес прашањето не е дали функционално некомпетентните се на пиедесталот. Тоа одамна не е дилема. Прашањето е: до кога ќе го прифаќаме тоа како нормално? До кога ќе гледаме како знаењето се третира како непотребен трошок, а неспособноста како корисна одлика? До кога ќе го толерираме падот на критериумите како да е природен процес, а не избор кој има цена?

Меритократската ерозија не е само институционален проблем; таа е цивилизациски. Ниедна реформа - правосудна, административна или демократска - не може да успее ако е изградена врз темели од незнаење и импровизација. Напредокот е невозможен ако компетентните индивидуи се маргинализирани, а неквалификуваните се централни фигури при носењето на одлуки.

Но, токму независните професионалци, тие што одбиваат да се продадат или потчинат, покажуваат дека и во најискривоколчен систем постојат луѓе кои се водат од вредности, не од интереси. Тие се зачетокот на вистинска промена - било преку пример, знаење, отпор или личен интегритет.

Секоја ерозија, па и меритократската, може да се запре - сè додека постојат луѓе што одбиваат да дозволат знаењето да стане маргинална категорија.

Автор: д-р Илија Јованов