Фантомот на правната култура

Владата на Србија усвои предлози за правосудни закони. Во наредните денови претстои процедурата во Народното собрание.

Во своето мислење од октомври 2022 година, Венецијанската комисија (ВК) ги пофали напорите и даде неколку забелешки и препораки. Во последователно мислење (16-17 декември 2022 година) таа наведе дека во ревидираните текстови делумно се почитувани препораките, дека спорните области, особено оние поврзани со улогата на Министерството за правда, мандатите на претседателите на судовите и опасноста од политичка хомогеност на лаичката компонента на судовите на Високиот совет, иако формално не е во конфликт со европските стандарди, може да доведе до конфузија. Таа изрази надеж дека одредени решенија ќе се подобрат во собраниската расправа.

Сепак, една забелешка предизвика посебно внимание. И во основното мислење (точки 16 и 96) и во последователното мислење (точки 8 и 74), Врховниот суд укажува на потребата законодавната реформа да биде придружена со промена на правната култура. И токму во тоа, колку и да изгледа на прв поглед случајна фраза, соопштена во исто време со непотребна претпазливост, се крие суштинска и далекусежна порака.

За што се работи? Што мислиме кога ја споменуваме правната култура?

Поддржувач на лапидарни дефиниции би рекол дека средствата се независноста и непристрасноста при примената на прописите. Споменатите атрибуции сами по себе, иако се претпоставки за правично расудување во една демократска држава, не би не спасиле ниту од недостиг на знаење, ниту од ригиден правен позитивизам. Без намера да се повикаме на учењата на природно-правните школи, не треба да ја игнорираме опасноста, за која некои творци толку ревносно предупредуваа во други прилики (Гомбрович, на пример), опасноста да се вкочани од тоа да бидеме заробени од светот на идеи, дека системот нè механизира, а доктрината нè лишува од хуманоста. На крајот на краиштата, сугестиите на Врховниот суд, токму во врска со феноменот на правната култура, тргнуваат од ставот дека независноста на судството подразбира одредена слобода и дискреција, поради што понекогаш е корисно судскиот систем да се намали оптоварувачки и бирократски.

Затоа, покрај автономијата и непристрасноста, правната култура треба да се карактеризира и со критичко разбирање на правото и околниот свет. Тоа би било: на општо ниво - за промисленост, целесообразност и одговорност; на ниво на законодавство - за исклучување на сè што е неподносливо неправедно и очигледно наменето да го покрие самоволието;[1] на ниво на одлучување - на објективно и логично расудување со изразена способност да се разликува суштинското од несуштинското, да се спротивстави на притисокот од која било страна, вклучително и искушенија да се подредат дејствијата и одлуките на сопствените амбиции, стравови или услуги, а особено калкулациите пресметани да ги задоволат најавените или претпоставените интереси на властите.[2]

Дополнително на сето тоа, неопходна е вистинска, а не камуфлирана и фингирана поделба на власта, како и повратна јамка изразена во општествената и политичката потреба за правна култура и сеопфатно размислување. Само така може да се очекува доверба во правото и институциите.

Но, каде постои? Во полн опсег никаде. Можеме да зборуваме само за помал или поголем степен на застапеност и помал или поголем напор да се надмине достигнатото ниво.

Домашната општествена сцена, за жал, отсекогаш била спротивна на ваквите вредности. Нашиот проблем е целосно отсуство на правна култура и целосно отсуство на автентичен стремеж на власта да ја достигне. Згора на тоа, јасна е нејзината решеност да спречи секој обид во таа насока. Сè е натоварено со предрасуди, претерувања, привилегии. Оние кои мислат поинаку се оставени бескрајно да пишуваат современи пофалби за глупоста. А лудоста изобилува.

Застрашувачки парадигми беа поставени во постапките на највисоките претставници на власта, придружувани од хор собран од научните кругови посветени на органската култура, црковните великодостојници, десничарската опозиција и јавните медиуми со симпатии кон нив. Многумина од нив учат националистички догматизам и приземни или апсурдни аргументи, пресметани на фанатизам и лековерност, кои, добро, успешно ги управуваат и со малку труд.

Само во таков амбиент можат речиси незабележани учебничките примери на глупости, како што е изјавата на премиерката Ана Брнабиќ дека убиецот на Оливер Ивановиќ, доколку бил од српска националност, веќе многу пати ќе бил приведен во нашата земја. Не се сомневам дека на многумина ќе им се допадне одлуката на претседателот Вучиќ да седне во вториот ред на панелот за Западен Балкан на Светскиот економски форум во Давос, за малку комедија, како што вели, а и затоа што не сакал да биде дел од глутницата.[3] Колкумина меѓу нас имаме поддржувачи на слични изјави и постапки, спремни да се пофалат, како јунак од шега, дека живеат во слободна земја каде што никој не може да ги натера да размислуваат со своја глава. Живееме во апсурдноста на манихејските диспозиции и нивните примитивни варијанти. Тешко е да се поверува дека во таков амбиент, со поизразена доминација на судии и обвинители во високите совети на судството и обвинителството и во поинаку организиран процес на одлучување, не би се придобил некој од судскиот круг. во спротивниот камп. Еден вид парадокс е да се верува во професионалната лојалност на претставниците на судството, во чија независност со право се сомневаме.

Прекршувањето на Уставот, дискриминацијата и политичката корупција одамна се припитомени. Во авторитарни режими едноставно нема и не може да има правна култура. Оттука, правната култура кај нас е фантомска појава на најмалку два начина: едни ја замислуваат, други лажно ја прикажуваат.

И не треба да се залажуваме дека нешто ќе се промени во догледна иднина. Исто како што не смее да се смени напорот на малкумина да донесат промени.

Автор: Slobodan Beljanski

Извор: Peščanik.net

[1] Софија Мандиќ посочи примери на такви прописи, објаснувајќи со каква цел може да се најдат предлозите за измени на Законот за Уставниот суд и законите со кои се уредува работата на државните органи во гонењето на организиран криминал, високотехнолошки криминал и воени злосторства во собраниска постапка, иако тие не беа предмет ни на шверцувана јавна дискусија, па дури ни резервирано разгледување на Венецијанската комисија (ВК) (Мамка за послушните, Пешчаник, 20.01.2023).

[2] Д-р Танасије Маринковиќ ја анализираше правната култура на судиите во трудот Судска самоуправа и судска култура во Србија, април 2022 г.

[3] Повеќе за ова: Весна Пешиќ, Никако во европски чопор, Пешчаник, 21.01.2023.

Foto: Predrag Trokicić